Элчи

Анасдан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ (С.А.В) Кисрога, Қайсарга, Нажошийга ва барча золим подшоҳларга уларни Аллоҳга даъват этиб мактуб ёздилар. Бу Нажоший Расулуллоҳ (С.А.В) унинг ҳаққига дуо қилган Нажоший эмас» (Муслим ривояти).
Расулуллоҳ(С.А.В) нинг уларга мактуб ёзганлари уларга элчи юборганларини англатади. Ушбу мактубларда - ибн Саъднинг ривоятига кўра - Аллоҳга, яъни Исломга бўлган даъват битилган эди. Ибн Саъднинг ибн Аббос, Аъло ибн Ҳазрамий ва Амр ибн Умайядан ривоят қилган ҳадисида Муслим ривоят қилган Анаснинг мужмал (қисқа) ҳадисининг тафсилоти келган. Ибн Саъд айтади: «…Расулуллоҳ (С.А.В) ҳижратнинг еттинчи йили зулҳижжа ойида Ҳудайбийядан қайтгач, подшоҳларни Исломга даъват этган ҳолда мактуб ёзиб, уларга элчилар юбордилар… Ҳижратнинг еттинчи йили муҳаррам ойида ана шу элчилардан олти нафари бир кунда йўлга чиқдилар. Расулуллоҳ (С.А.В) Диҳя ибн Хулайфа ал-Калбийни Қайсарга, Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ас-Саҳмийни Кисрога, Ҳотиб ибн Балтаъа ал-Лахмийни қибтийлар сардори искандариялик Муқавқисга, Шужоъ ибн Ваҳб ал-Асадийни Ҳорис ибн Абу Шамир ал-Ғассонийга, Сулайт ибн Амр ал-Омирийни Хавза ибн Алий ал-Ҳанафийга уларни Исломга даъват қилишлиги учун элчи қилиб юбордилар. Уларнинг барчаларига мактуб ёзиб бердилар».
Расулуллоҳ (С.А.В) ўша олти элчини бир кунда юбордилар ва уларнинг ҳар бирига улар юборилаётган сардор ёки подшоҳни Исломга даъват этган мактубни тутқаздилар. Расулуллоҳ (С.А.В) ўша олти элчини юбориш билангина кифояланиб қолмадилар, балки улардан бошқа элчиларни ҳам юбордилар. Ибн Саъд юқорида ўтган ҳадиснинг санади билан ривоят қилади: «Расулуллоҳ (С.А.В) ҳижратнинг саккизинчи йили зулқаъда ойида Амр ибн Осни Жуландонинг икки ўғли - Жайфар ҳамда Абдга юбордилар. Амрнинг қўлига уларга битилган мактубни тутқаздилар. Улар Узд қабиласидан бўлиб, улар орасида Жайфар подшоҳ эди. Уларни ҳам Исломга чақирдилар. Расулуллоҳ (С.А.В) Жиъронадан қайтишда Аъло ибн Ҳазрамийни Баҳрайндаги Мунзир ибн Саво ал-Абдийга уни Исломга даъват этиш учун элчи қилиб юбордилар. Унинг қўлига ҳам мактуб тутқаздилар». Расулуллоҳ (С.А.В) булардан бошқа элчиларни ҳам юборганлар. Буни сийрат китобларидан ўқиш мумкин. Ушбу ривоятлардан шу нарса маълум бўладики, Расулуллоҳ (С.А.В) доимо эркак кишиларни элчи қилиб юборар эдилар. У зотнинг бирон-бир сардор ёки подшоҳни Исломга даъват қилиш учун аёл кишини мактуб билан элчи қилиб юборганлари кузатилмаган. Демак, элчи эркак киши бўлиши лозим. Элчи эркак, қодир, болиғ, оқил, мусулмон  ва (унга тайинланган вазифани адо қилишга) кифоя қилувчи бўлиши шарт. Бизнинг замонимизда қулчилик тугатилгани боис элчининг ҳур бўлишини шарт қилишга ҳожат йўқ. Агар келажакда мабодо қулчилик қайтиб келса, у ҳолда ҳурлик ҳам шарт қилинади.
Элчининг эркак бўлиши шарти у ҳарбий бўлса ҳам, Исломга даъват этувчи бўлса ҳам, муаллим бўлса ҳам ёки совчилик ёки мусулмонларни куфр диёридан Ислом диёрига қайтариш каби ишларда элчи бўлса ҳам Расулуллоҳ (С.А.В) уларни аёллардан эмас, балки доимо эркаклардан юборганликларидан олинган. Элчининг қодир бўлиши шартига келсак, ундан мақсад элчининг мунозара ва тортишувларга қодир бўлиши учун унинг аъзолари саломат бўлишидир. Элчининг кўр ёки соқов ёки кар бўлиши жоиз эмас. Аммо унинг бир кўзи кўр ёки ранги қора бўлиши жоиз. Унинг болиғ ва оқил бўлиши шартларига келсак, болиғлик ва оқиллик шаръий ҳукмларнинг бандага таклиф қилиниши шартларидан бўлиб, вожиб уларнинг мавжуд бўлиши билангина мукаммал бўлади. Элчининг халифа томонидан юкланган вазифани адо этиши ва Ислом даъватини етказиши фақат элчининг болиғ ва оқил бўлиши билангина мукаммал бўладиган вожиблардандир. Энди элчининг мусулмон ва адолатли бўлиши шартларига келсак, элчи ишониладиган одам. Кофир эса бунга лойиқ эмас. Шунингдек, кофирнинг Исломни мудофаа қилиши ва унга даъват қилиши кутилмайди. Қолаверса, Расулуллоҳ (С.А.В) аҳли китобни аҳли китобларга ёки мушрикни мушрикларга элчи қилиб юборишга имкониятлари бўла туриб доимо мусулмонларни юборганлар. Расулуллоҳ (С.А.В) Бадил ибн Варқоъ ал-Хузоийни Қурайшга элчи қилиб юборганлари (ўша пайтда у кофир эди) ўртада аҳд бўлган ёки зиммий кофирни элчи қилиб юборишнинг жоизлигига далолат қилади, дейилмайди. Чунки ушбу ҳадис саҳиҳ бўлса ҳам, унда бу маънога далолат йўқ. Бухорий Марвон ибн ал-Ҳакам ва Мисвар ибн Муҳримадан ривоят қилган узун ҳадисда қуйидагилар келган: «…Улар шу ҳолатда туришган пайтда Бадил ибн Варқоъ ал-Хузоий ўзининг қавмидан бўлган кишилар билан келиб қолди. Улар Тиҳома аҳлидан бўлган Расулуллоҳ (С.А.В)нинг сирларини сақловчи кишилардан эдилар. Шунда Бадил: «Мен Каъб ибн Луъай ва Омир ибн Луъайни йўлда қолдириб келдим. Улар Ҳудайбия сувларининг олдига келиб тушди. Ўзлари билан соғин ва болали туяларни ҳам олиб келдилар. Улар сиз билан жанг қилмоқчи ва сизни Байтуллоҳдан тўсмоқчи», деди. Шунда Расулуллоҳ (С.А.В): «Биз биров билан жанг қилгани келганимиз йўқ, балки умра қилгани келдик. Қурайшни уруш ҳолдан тойдирди ва катта зиён келтирди. Агар хоҳласа, мен уларга муҳлат бераман ва улар мен билан одамлар орасини холи қўяди. Агар мен ғолиб бўлсам, Қурайш бошқалар кирган нарса (сулҳ)га киришни хоҳласа кираверади. Агар мен мағлуб бўлсам, Қурайш мендан қутулади. Агар улар бунга кўнмаса, жоним қўлида бўлган Зотга қасам ичиб айтаманки, бу ишим устида уларга қарши то ҳалок бўлгунимча уруш қиламан ва Аллоҳ албатта ўз ишини ижро қилади». Шунда Бадил: «Сиз айтаётган гапларни уларга етказиб қўяман», деб жўнаб кетди. Сўнг Қурайшга бориб уларга: «Биз сизларнинг олдингизга анави кишининг ҳузуридан келяпмиз. У бир гапни айтаётганини эшитдик. Агар сизлар унинг нима деганини эшитмоқчи бўлсангиз, у ҳолда майли, эшиттирайлик», деди. Шунда уларнинг ақлсизлари: Бизга у ҳақда бирор хабар ҳам керак эмас, дейишди. Ақллилари эса: Ундан эшитган гапларингни айтиб бер, дейишди. Шунда у Расулуллоҳ (С.А.В) айтган гапларни айтиб берди». Ушбу ҳадиснинг кофир одамнинг элчи бўлиши жоиз эканлигига далолат қилмаслиги Бадилнинг: «Сиз айтаётган гапни уларга етказиб қўяман», деган сўзидан келиб чиқади. Бу ерда унинг Расулуллоҳ (С.А.В) тарафларидан буюрилмай, балки ўз ихтиёри билан етказмоқчи бўлгани маълум бўляпти. Чунки унинг ўзи етказишни таклиф қиляпти. Бадил кофир эди. Бунга унинг ушбу сўзлари далилдир: У: «Биз сизларнинг олдингизга анави кишининг ҳузуридан келяпмиз», деди. У Расулуллоҳ (С.А.В)нинг ҳузуридан, демади. Яна у: «Унинг бир гапни айтаётганини эшитдик. Агар унинг гапларини сизларга етказишимни хоҳласангиз, майли, етказай» деб айтди. Агар у ўша гапни етказиб қўйиш вазифаси юкланган элчи бўлганда эди, етказишни уларнинг хоҳишига ҳавола қилмас эди. Расулуллоҳ (С.А.В)нинг сукут сақлашларида уни Қурайшга элчи қилиб юборганларига далолат йўқ. Чунки Расулуллоҳ (С.А.В) Бадилнинг: «Сиз айтаётган гапларни уларга етказиб қўяман», деган сўзига сукут сақладилар. Расулуллоҳ (С.А.В)нинг ушбу сукутлари тақрир эмас. Чунки Бадил Расулуллоҳнинг салтанатлари остида эмас эди. Бу бир томондан. Иккинчи томондан эса бу сукут Бадилнинг элчи қилиб тайинланмай, балки фақат эшитган нарсасини етказиб қўйишининг жоизлигига далолат қилган сукутдир. Энди кифоя масаласига келсак, бундан мақсад аъзолар соғлом бўлишидан иборат қодирлик эмас. Чунки қодирлик кўриниб турадиган сифатдир. Кифоя эса ҳайбатли, босиқ, журъатли, ҳужжати кучли, тез мулоҳазали, диндор ва билимдон бўлиш каби кўринмайдиган маънавий сифатларга тааллуқлидир. Бу сифатларга мисол ибн Абу Шайба «Мусаннаф» китобида Жаъфар ибн Амр ибн Умайя аз-Зумарийдан ривоят қилган ҳадисдир. Жаъфар айтади: «Расулуллоҳ (С.А.В) тўрт кишини тўрт кишига - бирини Кисрога, бирини Қайсарга, бирини Муқавқисга, Амр ибн Умайяни эса Нажошийга элчи қилиб юбордилар. Амр ибн Умайя Нажоший ҳузурига етиб боргач, одамлар эгилиб кирадиган кичкина эшикни кўриб, орқасига тисарилди. Бу ҳол Нажошийнинг ҳузурида мажлисда ўтирган ҳабашларга оғир ботди. Улар Амрга ташланмоқчи бўлишди ва Нажошийга: «У биз киргандек кирмади», дейишди. Шунда Нажоший Амрга: «Сен нега булар киргандек кирмадинг?» деди. Амр: «Биз ўзимизнинг орамизда бундай қилмаймиз. Агар бирортасига шундай қилганимизда (яъни эгилганимизда), бу ерда ҳам шундай қилардик», деди. Шунда Нажоший: «У рост сўзлади, уни тинч қўйинглар», деди». Бу ҳадисда Амр ибн Умайянинг Ислом билан чекланганлиги унинг Нажоший ҳузурида эгилиб рукуъ қилмаганлигидан маълум бўляпти. Яна шундай ҳадислардан бири Ҳоким ва Табароний Қурра ибн Иёс Музанийдан ривоят қилган ҳадисдир: «Қодисия жангида Муғийра ибн Шўъба форслар бошлиғига элчи қилиб юборилди. Ўшанда Муғийра: «Мен билан бирга ўн кишини юборинглар», деди. У кийимини ўзига ёпиштириб маҳкам боғлади ва қўлига бир таёқни олиб шериклари билан йўлга тушиб, форслар олдига етиб боргач, ўз қавмига қараб: «Менга бир қалқон беринглар», деди. Қалқон берилгач унинг устига ўтириб олди. Форслар бошлиғи уларга қарата: «Сиз арабларни биз томонга келишга нима мажбур қилганини яхши биламан. Сизлар ўз юртларингизда тўйгулик таом топа олмаган қавмсизлар. Биз сизларга эҳтиёжингизга яраша таом берайлик, шуни олинглар. Биз мажусий бўлган қавммиз-ки, сизларни ўлдиришни хоҳламаймиз. Сизлар бизнинг еримизни нажас қилмоқдасизлар», деди. Шунда Муғийра: «Аллоҳга қасамки, бизни бу ерга келишга мажбур қилган нарса бу эмас. Лекин биз тош ва санамларга сиғинувчи қавм эдик. Агар ўзимиз сиғинаётган тошдан кўра чиройлироқ бошқа бир тошни кўриб қолсак, аввалгисини ташлаб кейингисини худо қилиб олар эдик. Аллоҳ бизга ўз орамиздан бир элчи юбормагунича биз Аллоҳни танимас эдик. У элчи бизни Исломга даъват этди, биз унга эргашдик. У бизни Исломга кирмаган душманларимизга қарши уруш қилишга буюрди. Биз бу ерга таом учун келмадик, балки сизлар билан уруш қилгани ва хотин, бола-чақаларингизни асир олгани келдик. Сен таом тўғрисида гапирдинг, Аллоҳга қасам ичиб айтаманки, биз чиндан ҳам тўйгулик таомга эга эмасмиз. Баъзан чанқоғимизни қондиргудек сув ҳам топа олмай қоламиз. Биз сизларнинг ушбу ерларингизга келиб таом кўплигини кўрдик. Аллоҳга қасамки, энди ушбу таомлар ё сизларга ёки бизга ҳал бўлмагунча бу ердан асло кетмаймиз», деди». Муғийра ўтиргани қалқон талаб қилган пайтда уларга ўз салобатини кўрсатди. Муғийра Аллоҳ уларга ўз ораларидан бир элчи юборишидан олдинги арабларнинг ҳолатини сифатлашда рост сўзлади. Форслар подшоҳи арабларни камситган пайтда унга журъат билан: «Биз сизлар билан уруш қилгани ва хотин, бола-чақаларингизни асир олгани келдик», деб жавоб берди. Ҳадиснинг охирида эса у билан бўладиган гапни кескин ҳал қилиб: «Аллоҳга қасамки, энди ушбу таомлар ё сизларники ёки бизники бўлмагунича бу ердан кетмаймиз», деб айтди. Бу ерда Муғийранинг: «Ва бизни Исломга кирмаганларга қарши уруш қилишимизга буюрди», деган сўзлар билан кофирларни Исломга даъват қилганига эътибор қаратиш лозим. Рабиънинг элчилиги тўғрисида Табарийда шундай ҳадис келган. Рабиъ Рустамга: «…Расулуллоҳ (С.А.В) бизга суннат қилиб берган ва имомларимиз унга амал қилган нарса шуки, биз душманга тонгги азонимиздан кейин ҳеч қандай имконият бермаймиз ва у билан тўқнашган пайтимизда унга уч кундан ортиқ муҳлат бермаймиз. Сизлардан ҳам уч кун хабар оламиз. Сен ўзингнинг ва одамларингнинг иши тўғрисида ўйланиб кўр. Уч кун муддат ўтгандан кейин уч нарсадан бирини танла: хоҳласанг Исломни танла, шунда биз сени ҳам, ерингни ҳам тарк этиб кетамиз. Ёки жизяни танла. Биз сендан жизяни оламизда, сизларга тегмаймиз ва агар ҳимояга муҳтож бўлсанглар, ўз ҳимоямизга оламиз. Агар ҳимояга муҳтож бўлмасанглар, сизларни тарк этиб қайтиб кетамиз. Ёки тўртинчи куни жанг қилинишини танла. Биз - агар сен ўзинг бошлаб юбормасанг - тўртинчи кунгача сенга уруш бошламаймиз. Мен сенга асҳобларим ва сен кўриб турган барча одамлар устидан бунга кафилман», деди. Шунда Рустам Рабиъга: «Сен буларнинг саййидимисан?» деди. Рабиъ: «Йўқ, лекин мусулмонлар битта танага ўхшайдилар. Уларнинг энг пастлари ўз ҳимоясига олган кимсани бошқалари ҳам ҳимояга оладилар», деди. Эртаси куни Рустам бизга яна бир кишини юборинглар, деб одам юборди. Саъд уларга Ҳузайфа ибн Муҳсинни юборди. Рустам унга: «Нега келдинглар?» деди. Ҳузайфа: «Аллоҳ Азза ва Жалла бизга ўз динини неъмат қилиб берди ва бизга ўзининг оят-аломатларини кўрсатди. Биз уларни билдик. Илгари уларни билмас эдик. Сўнг Аллоҳ бизга инсонларни уч нарсадан бирига даъват қилишимизни буюрди. Инсонлар ўша уч нарсадан қай бирига ижобат қилсалар, улардан шуни қабул қиламиз. Ўша уч нарсанинг биринчиси - Ислом. Агар уни қабул қилсанглар, сизларни тарк этиб кетамиз. Ёки жизя. Бунда агар сизлар ҳимояга муҳтож бўлсанглар, сизларни ҳимоя қиламиз. Ёки уруш», деб жавоб берди. Рустам: «Сизлар бизга маълум кунга муҳлат берасизларми?» деб сўради. Ҳузайфа унга: «Ҳа, кечадан бошлаб уч кунга», деди».
Яна Табарий Суррийдан Нўъмон ибн Муқарриннинг Яздажирдга айтган гапини ривоят қилиб келтиради: «Биз сизларни ўз динимизга чақирамиз. Бу дин яхшини яхши, ёмонни ёмон деб айтган диндир. Агар бундан бош тортсангиз, бундан ёмонроқ, бироқ кейингисидан енгилроқ ишга, яъни жизя беришга чақирамиз. Бундан ҳам бош тортсангиз уруш қиламиз». Ушбу элчиликлардан маълум бўладики, мусулмонлар ўз душманларига уч нарсанинг бирини: Исломни ёки жизяни ёки қилични ихтиёр қилишни таклиф қилар эдилар. Бу эса Расулуллоҳ (С.А.В) Бурайданинг, Муғийранинг, Рабиъ ибн Омирнинг, Ҳузайфа ибн Муҳсиннинг ва Нўъмон ибн Муқарриннинг ҳадисида буюрган тариқат билан чекланишдир. Элчида кифоя шарт қилинишини англатадиган элчилик сифатларидан яна бири ибн Ҳиббон «Саҳиҳ»ида Зиёд ибн Жубайр ибн Ҳайядан ривоят қилган ҳадисда келган. Зиёд айтади: «…мусулмонлар Наҳовандда жамланишгач, форслар бошлиғи Алаж Назозиқонда туриб, мусулмонларга ўзларидан бир элчи юборишларини сўраб одам юборди. Одамлар бу ишга Муғийра ибн Шўъбани танладилар». Зиёд айтади: «Отам айтди: Муғийра серсоч, серсоқол, бир кўзи кўр одам эди. У ўша кофирнинг олдига жўнади. Қайтиб келгач, ундан у ерда бўлган иш ҳақида сўрадик. У бизга шундай деди: «Мен борган пайтда кофир Алаж ўз асҳоблари билан: Мана бу арабни нима қилайлик? Унга муҳримиз, хурсандчилигимиз ва мол-мулкимизни берайликми ёки уларга қарши курашиб нарсаларимизни сақлаб қолайликми? деб маслаҳатлашаётган эди. Асҳоблари унга: Уни энг яхши қурол-яроғ ва муҳримиз билан кутиб оламиз, деб айтишди. Мен уларнинг олдиларига борган пайтимда ўша найза ва қалқонларни кўрдим. Уларнинг ярқирашидан кўз қамашарди. Уларнинг ҳаммаси подшоҳнинг олдида тик турар эди. Подшоҳ эса бошига тожини кийиб, тилладан бўлган сўрида ўтирган эди. Мен қандай (либосда) келган бўлсам, шундайлигимча унинг олдига қараб юриб бордим ва подшоҳ билан бирга ўша сўрига ўтирмоқчи бўлиб бошимни энгаштирдим. Улар мени у ердан туртиб бақира кетишди. Шунда мен: «Элчилар билан бундай муомалада бўлмайдилар», дедим. Улар менга: «Сен бир ит бўлсанг, подшоҳ билан бирга ўтирасанми?!» дейишди. Мен уларга: «Подшоҳингизнинг сизларнинг орангиздаги шарафидан кўра менинг ўз қавмим олдидаги шарафим улуғроқ», дедим. Подшоҳ менга ғазабланиб: «Ўтир», деди. Мен ўтирдим. Менга унинг сўзи таржима қилиб турилди. У айтди: «Эй араблар, сизлар одамлар орасида ҳамиша очу-яланғоч юрадиган, ўта бахтсиз, ўта ифлос, инсонлардан олисда яшовчи ва одамлар орасида эзгуликдан ўта йироқ қавм эдингиз. Атрофимдаги чавандозларга сизларни найзаларнинг учига териб қўйишларини буюришдан мени ман қилиб турган нарса, сизларнинг танангиздан жирканишимдир. Чунки сизлар нажассизлар. Агар қайтиб кетсангиз, сизларга тегмаймиз. Борди-ю агар қайтиб кетишдан бош тортсангиз, сизларни қириб ташлаймиз». Мен Аллоҳга ҳамду сано айтиб: «Аллоҳга қасамки, бизни сифатлашда асло хато қилмадинг. Ҳақиқатан, биз то Аллоҳ бизга пайғамбар юбориб, дунёда ғалаба қилишни ва охиратда жаннатга киришни ваъда қилгунига қадар одамлар орасида ҳамиша оч-яланғоч юрадиган, ўта бахтсиз, ўта ифлос, инсонлардан олисда яшовчи ва одамлар орасида эзгуликдан ўта йироқ қавм эдик. Аллоҳ бизга пайғамбар юборганидан бери то сизларнинг олдингизга келгунимизга қадар фақат фатҳ ва ғалабани кўряпмиз. Аллоҳга қасамки, сизларнинг юртингизда мўл-кўлчилик ва фаровонликни кўрдик. Энди биз то сизларни енгмагунимизча ёки сизларнинг ерингизда ўлиб кетмагунимизча олдинги бахтсиз ҳаётга асло қайтмаймиз», дедим. Шунда подшоҳ: «Мана шу (бир кўзи) кўр сизларга рост сўзлади», деди. Мен унинг ҳузуридан туриб келавердим. Аллоҳга қасамки, менинг жиддий хатти-ҳаракатларим кофир Алажнинг қалбига қўрқув солди». Муғийранинг ушбу элчилиги Қодисия жангидан кейин бўлган. Чунки Наҳованд жанги ундан кейин бўлган. Муғийранинг бир кўзи Қодисия жангида шикастланиб, кўр бўлиб қолган эди. Ушбу асарда бир кўзи кўр одамнинг элчи бўлишининг жоизлигига далолат бор. Бу асардан қуйидаги фойдалар олинади. Муғийра кофир подшоҳни унинг қавми олдида улуғламади, балки у билан бирга унинг сўрисига ўтиришга уринди. Шунингдек, кофирнинг қўпол ва беандиша айтган сўзини ғалаба ёки душман ерида ўлиб кетиш учун жанг қилишга ундовчи баҳона сифатида ишлатди. Муғийранинг мақсади ўша кофир ва унинг атрофидагиларнинг қалбларига қўрқув солиш эди ва у бунинг уддасидан чиқди. Бундан ташқари, бу ўринда унинг босиқлиги ва ҳужжатининг кучлилиги намоён бўляпти. Қачонки элчида душман етакчиларининг қалбига қўрқув солишга имкон туғилса у албатта қўрқитади. Муваффақ ибн Қудоил ўзининг «Истибсор» китобида қуйидагиларни ривоят қилади: «Миср бошлиғи Муқавқис Амрга: «Менга бир кишини юбор, у билан сўзлашаман», деб одам юборди. Шунда Амр унга Убода ибн Сомит бошчилигида бир қанча одамларни юборди ва Убода гапиришини буюрди. Убода ўта қора одам эди. Улар подшоҳнинг ҳузурига киришгач, Убода олдинга чиқди. Шунда подшоҳ: «Бундан бошқа гапирадиган одамингиз йўқми?» деб сўради. Убода билан бирга келган қавм: «У бизнинг энг афзалимиз ва Расулуллоҳ (С.А.В) билан суҳбатлашиш бахтига биздан илгирироқ мушарраф бўлган кишидир. Бундан ташқари, уни амиримиз бизга амир қилиб тайинлади. Шунинг учун шу гапиради», деди. Подшоҳ: «Ундай бўлса олдинга ўтсин. Мен унинг қоралигидан ҳайбатланган эдим», деди. Шунда Убода: «Агар сен менинг қоралигимдан ҳайбатланган бўлсанг, сен мени ёшим ўтиб, қувватим кетиб қолган пайтимда кўриб турибсан. Сен бизнинг аскарларимизни кўрсанг аҳволинг нима кечаркин? Унда мингдан ортиқ мендан-да қора, медан-да кучли ва мендан-да савлатли йигитлар бор», деди. Подшоҳ ундан сулҳ талаб қилди. Убода: «Биз сизлардан уч кун муҳлат билан фақат уч нарсанинг бирини қабул қиламиз. Ёки мусулмон бўлиб биродарларимизга айланасизлар ва биз нимага ҳуқуқли бўлсак сизлар ҳам шунга ҳуқуқли бўласизлар ҳамда бизга юкланган вазифа сизларга ҳам юкланади. Ёки бизга жизя тўлайсизлар ва зиммий бўласизлар. Шунда биз сизлардан жизяни қабул қиламиз ва сизларга тегмаймиз. Ёки Аллоҳ биз билан сизлар орангизда бир ҳукм чиқаргунча (яъни биримиз ғолиб бўлгунча) сизларга қарши жанг қиламиз», деди. Подшоҳ: «Сизлар ушбу уч кундан ортиқ муҳлат бермайсизларми?» деди. Убода икки қўлини осмонга кўтариб: «Осмон Раббисига ва ушбу ер Раббисига қасамки, сизларга ушбу уч кундан ортиқ муҳлат бермаймиз», деди. Шунда подшоҳ асҳобларига қараб: «Бунинг гапига нима дейсизлар?» деди. Улар эса бунга кўнишмади. Шунда подшоҳ: «Аллоҳга қасамки, агар сизлар эркаклар ўлдирилмай, аҳли-аёл ва бола-чақалар асир олинмай туриб шу учала шартдан бирини қабул қилмасанглар, бари-бир бу шартлардан бирини урушдан кейин мажбуран қабул қиласизлар» деди ва мусулмонлар билан сулҳлашди. Кейинчалик Умар (Р.А) Убодани Шомга қози ва муаллим қилиб тайинлади». Ушбу асарни Сулаймон ибн Мусо ал-Килоъий ал-Андалусий ўзининг «ал-Иқтифоъ» китобида узун ҳолатда ривоят қилган. Ушбу элчиликлардан мулоҳаза қилинадиган нарса шуки, подшоҳ кимнинг гапириши ёки музокара олиб боришига аралашмоқчи бўлди. Бу эса сиёсатга аралашув ҳисобланиб, камситиш деб эътибор қилинади. Шу ўринда қолган элчилар ҳам Убодадан бошқаси гапириши тўғрисидаги подшоҳнинг талабини рад этдилар. Тарихнинг ҳозирги қора кунларида бизнинг, яъни Муҳаммад (С.А.В) Умматининг ишларига, ҳатто амирлар, элчилар, вакиллар ва етакчи бошлиқларни тайинлаш ишларига кофирлар аралашмоқда. Ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ. Ҳужжатни кучли келтиришга мисоллардан бири ибн Асокирнинг ибн Боқилонийдан туҳматчининг етакчилигини аниқлаш тўғрисида ривоят қилган ҳадисидир. Ўшанда давлат бошлиғи ибн Боқилонийни Қайсарнинг талабига биноан архиепископ (роҳиб)лар билан мунозара қилиши учун унинг ҳузурига элчи қилиб юборган эди. Ибн Асокир айтади: «Айтилишича, ибн Боқилоний бир куни Қайсарнинг ҳузурига кирди ва роҳибларидан бирини кўрди. Унга мазахсираб: «Ўзинг ва хотин бола-чақанг қандай?» деди. Шунда подшоҳ унинг гапидан таажжубланиб, унга: «Сени элчи қилиб юборган одам ўзининг мактубида сени Умматнинг тили ва Уммат уламоларининг пешқадами деган эди-ку! Биз уларни хотин бола-чақадан пок тутишимизни билмайсанми?» деди. Ибн Боқилоний: «Сизлар Аллоҳ Субҳонаҳуни хотин бола-чақадан пок тутмайсизлар-у, буларни пок тутасизларми? Булар сизларнинг наздингизда Аллоҳ Субҳонаҳу ва Таолодан ҳам муқаддасроқ, улуғроқ ва олийроқ эканда-а?!» деди. Шундан кейин румлик подшоҳнинг қалбига ҳайбат тушди». Қайсар ибн Боқилонийни айбламоқчи бўлиб унга: «Сен менга пайғамбарингнинг хотини Ойшанинг қиссасини ва у ҳақда айтилаётган гапларнинг хабарини бер», деди. Шунда қози Абу Бакр Боқилоний: «Улар ҳақида турли миш-мишлар тарқалган аёллар иккитадир. Бири бизнинг пайғамбаримизнинг аёли, иккинчиси сизларнинг пайғамбарингизнинг онаси Марям бинти Имрондир. Қизиғи шундаки, бизнинг пайғамбаримизнинг хотини туғмаган. Марям эса қўлида фарзандини кўтариб келган. Аллоҳ уларнинг ҳар иккаласини ҳам улар шаънига айтилган туҳматдан поклаган», деб жавоб берди. Бу билан золим тўхтаб, жим қолди.
Юқорида ўтганидек, элчиларни юборишга Расулуллоҳ (С.А.В)нинг ўзлари бошчилик қилар эдилар. Шунингдек, подшоҳ ва қабилаларнинг элчиларини ҳам ўзлари кутиб олардилар. Аҳмаднинг «Муснад»ида қуйидаги ҳадис келган: «Расулуллоҳ (С.А.В) Харрош ибн Умайя Хузоийни Маккага элчи қилиб юбордилар. Уни Саълаб деб номланган туяга миндирдилар. У Маккага киргач, Қурайш у туяни сўйиб юборди ва Харрошни ҳам ўлдирмоқчи бўлди. Уни ҳабашлар ўз ҳимоясига олиб сақлаб қолдилар. У Расулуллоҳ (С.А.В)нинг олдиларига қайтиб келди. Кейин Расулуллоҳ (С.А.В) Маккага элчи қилиб жўнатиш учун Умарни чақирдилар. Умар: «Ё Расулаллоҳ, мен Қурайш мени ўлдириб қўйишидан қўрқаман. У ерда Бану Адий қабиласидан мени ҳимоя қиладиган ҳеч ким йўқ. Қурайш менинг унга нисбатан қаттиқ қўллигимни яхши билади. Лекин мен сизга мендан кўра азизроқ одамни кўрсатаман. У Усмон ибн Аффон», деди. Шунда Расулуллоҳ (С.А.В) Усмонни чақирдилар ва уни Қурайшга ўзларининг уруш учун эмас, балки Байтуллоҳни зиёрат қилиш учун келганликларини маълум қилиш учун Қурайшга элчи қилиб юбордилар…».
Расулуллоҳ (С.А.В) Музайна, Асад, Абс, Канона, Салим, Сақиф, Абдулқайс, Бакр ибн Воъил, Шайбон, Канда, Ҳамадон, Хавлон, Дорийлар, Ашъарийлар, Давс, Хузом, Нажрон ва бошқа қабилаларнинг элчиларини ўзлари кутиб олганлар. У зотнинг вафотларидан кейин элчиларни кутиб олиш ва элчиларни тайинлаш ишларини бевосита халифаларнинг ўзлари бажарганлар. Давлат майдони кенгайгач, бу ишларни қўшин амирлари каби халифа тайинлаган одамлар бажарар эди.
Расулуллоҳ (С.А.В) элчиларни меҳмон қилар, уларни иззат-икром қилар ва совға-салом берар эдилар. Вафот этаётган пайтларида ҳам уларга совға-салом беришни васият қилганлар. Ибн Аббос ривоят қилган муттафақун алайҳ ҳадисда айтилади: «Расулуллоҳ (С.А.В) вафот этаётган пайтларида уч нарсани васият қилдилар: «Мушрикларни Арабистон ярим оролидан чиқариб юборинглар. Элчиларга мен уларга берган миқдорга яқин совға-салом беринглар». Учинчисини унутиб қўйдим». Совға-саломнинг миқдори 500 дирҳам атрофида ёки ундан озроқ бўлар эди. Расулуллоҳ (С.А.В)нинг замонларида 50 динор, яъни 200гр тилла атрофида бўлар эди. Расулуллоҳ (С.А.В)нинг «Мен уларга берган миқдорга яқин» деган сўзлари мен уларга берган миқдор атрофида деганидир. Шунинг учун бу миқдордан бир оз кўпроқ ёки озроқ бўлишининг зарари йўқ. Расулуллоҳ (С.А.В) бир гуруҳ бўлиб келган элчиларга совға беришда уларнинг одамлар орасидаги мартабаси, ақл даражаси ва одамлар орасидаги таъсирига эътибор берар эдилар. Ушбу ишларнинг барчасидаги асл шуки, Ислом давлатининг вазифаси одамларга даъватни кўтариб чиқишдир. Элчиларга совға-салом бериш эса уларни Исломни севишга ундайди. Чунки инсон унга яхшилик қилган одамни севадиган қилиб яратилгандир. Мукофотларнинг миқдорига ибн Саъд ўзининг «Табақот» китобида ибн Аббос, Мисвар ибн Руфоа, Жаъфар, аш-Шифо, Аъло ибн Ҳазрамий ва Амр ибн Умайя Зумарийлардан ривоят қилган ҳадис далолат қилади.. Улар дедилар: «Фарва ибн Жузомий Балқо еридаги Аммонда Қайсарнинг омили эди. Расулуллоҳ (С.А.В) унга мактуб ёзмаган эдилар. Фарва Исломга кирди ва Расулуллоҳ (С.А.В)га ўзининг Исломга кирганлиги ҳақида мактуб ёзиб, совға-саломлар юборди. Фарва ўз қавмидан бўлган Масъуд ибн Саъд номли бир кишини элчи қилиб жўнатди. Расулуллоҳ (С.А.В) унинг мактубини ўқидилар ва совға-саломни қабул қилдилар. Сўнгра унинг мактубига жавоб ёздилар. Масъудга 12 уқия ва ниш миқдорида совға бердилар. Бу эса 500 дирҳамга тенг эди». Бир уқия 40 дирҳамдир, бир ниш эса уқиянинг ярмидир. Сийрат китобларида Расулуллоҳ (С.А.В)нинг Тамим, Мурра, Саълаба, Муҳориб, Бани Буко, Абдулқайс, Тағлаб, Ҳанифа, Той, Тужиб, Хавлон, Мурод, Забид, Канда, Ҳузайм, Балий, Баҳро, Ғодра, Саломон, Хориб ибн Каъб, Раховийлар, Ғомид, Бужайла қабилаларининг элчиларига совға-салом берганликлари ёзилган. Берилган совғаларнинг кўп миқдори 12 уқия ва ниш, ози эса 5 уқия эди. Расулуллоҳ (С.А.В) Тужиб қабиласининг элчиларига совға-саломни бу миқдордан кўпроқ берганлар. Улар ўз молларининг закотини ўзлари билан олиб келган эдилар. Расулуллоҳ (С.А.В) бундан хурсанд бўлдилар. Уларга: «Марҳабо, хуш келибсизлар», дедилар ва уларни иззат-икром қилдилар ҳамда мукофотладилар. Расулуллоҳ (С.А.В) Билолга уларни яхши меҳмон қилишни ва яхши совға-салом беришни буюрдилар. Уларга одатда элчиларга бериладиган миқдордан кўпроқ совға-салом бердилар. Расулуллоҳ (С.А.В) фақат мусулмон элчиларга совға-салом берар эдилар. Мусулмон бўлмаганларига эса совға бермас эдилар. Ибн Саъд Яъқуб ибн Зайд ибн Талҳадан ушбу ҳадисни ривоят қилади: «Расулуллоҳ (С.А.В)нинг ҳузурларига Бану Тағлаб қабиласидан ўн уч мусулмон ва бўйинларига хоч таққан насоролар элчи бўлиб келди. Улар Рамла бинти Ҳориснинг ҳовлисига жойлаштирилди. Расулуллоҳ (С.А.В) насоролар билан уларнинг ўз динларида қолиши ва фарзандларини насронийликка чўқинтирмаслигига биноан сулҳлашдилар. Улар билан бирга келган мусулмонларга тегишли совға-саломларни бердилар». Расулуллоҳ (С.А.В) насороларни қолдириб, мусулмонларга совға бердилар. «Табақот»да келган ҳадисда «ўз фарзандларини насронийликка чўқинтиришларига биноан», дейилган. «Умм» китобида ва Байҳақийнинг «Сунан»ида келган саҳиҳ ибора «насронийликка чўқинтирмаслигига биноан» иборасидир. Юқорида ўтган иборада очиқ хато мавжуд. Чунки унда «…маслик» лафзи тушириб қолдирилган. Мусулмонлар шунга эътибор қаратишларини умид қиламан. Расулуллоҳ (С.А.В)нинг насоролардан бўлган Нажрон элчиларига совға берганликлари зикр қилинмаган. Зеро, совға-салом мусулмон бўлиб келган элчиларга хосдир.
Элчиларни турар жой билан таъминлаш масаласига келсак, бу нарса мусулмонларга ҳам, кофирларга ҳам умумийдир. Чунки Расулуллоҳ (С.А.В) Тағлаб қабиласининг элчиларини Рамла бинти Ҳориснинг ҳовлисига жойлаштирдилар. Ваҳоланки уларнинг орасида, Яъқуб ибн Зайд ривоят қилган ҳадисда ўтгани каби, насоролар ҳам бор эди. Шунингдек, Расулуллоҳ (С.А.В) Сақиф қабиласи элчиларини улар мусулмон бўлишидан олдин масжидга туширдилар ва масжидда уларга чодир тикиб бердилар. Ибн Можа Сақиф элчилари ҳақида қуйидагиларни ривоят қилади: «Расулуллоҳ (С.А.В) масжидда уларга чодир тикиб бердилар. Улар Исломга киришгач, (рамазон) ойининг қолган рўзасини тутдилар». Байҳақий Усмон ибн Абул Осдан қуйидаги ҳадисни ривоят қилади: «Расулуллоҳ (С.А.В) уларнинг қалбларини юмшатиш учун масжиддаги чодирларга туширдилар». Юқоридаги ҳадисларда келган: «Исломга келишгач» ва «қалбларини юмшатиш учун» каби сўзлар улар аввал мушрик бўлганлигига далолат қилади.
Элчиларнинг кўплари Рамла бинти Ҳориснинг ҳовлисига жойлаштирилар эди. У ерга Муҳориб, Абдулқайс, Ҳанифа, Хавлон, Ғассон, Музҳиз қабиласидан келган раховийлар ва икки юз кишидан иборат Нахаъ қабиласининг элчилари жойлашган. Бундан у ҳовлининг кенг эканлиги маълум бўлади. Шунинг учун Расулуллоҳ (С.А.В) элчиларни ўша ерга жойлаштирар эдилар. У ҳовлининг кенг эканлигига Расулуллоҳ (С.А.В)нинг Бану Қурайзалик икки кишини ўлдиришдан олдин ўша ерга қамаб қўйганлари ҳам далолат қилади. Рамланинг ҳовлисига кўп элчиларнинг жойлашгани ундан бошқа ерга жойлашмаганини англатмайди. Расулуллоҳ Сақиф қабиласининг элчиларини масжидга жойлаштирдилар. Холид ибн Валид Ҳорис ибн Каъбнинг элчисини ўз ҳовлисига жойлаштирган. Саъд ибн Убода Забид ва Мурод қабиласининг икки элчисини ўз ҳовлисига жойлаштирган. Баҳроъ элчилари Миқдод ибн Амрнинг ҳовлисига жойлашишган. Боли қабиласининг элчиси Рувайфиъ ибн Собит Балавийнинг ҳовлисига жойлашган. Ашжаъ қабиласининг юз кишидан иборат элчилари Салъ дарасига жойлаштирилган.
Расулуллоҳ (С.А.В) элчиларни меҳмон қилардилар ва уларга турар-жойга қўшимча равишда таом ҳам тақдим қилардилар. Масалан, Билол Муҳориб қабиласининг элчиларига кундузги ва кечки таомларни олиб келиб турарди. Кейинчалик улар мусулмон бўлдилар. Расулуллоҳ Бани Буко қабиласининг элчиларини ҳам уй-жой ва озиқ-овқат билан таъминлашни буюрганлар. Расулуллоҳ (С.А.В) Салъ дарасидаги Ашжаъ қабиласининг элчилари олдига ҳам чиқдилар ва уларга хурмо олиб келиб беришга амр қилдилар. Абдулқайс қабиласининг элчиларига зиёфат уюштириб бердилар. Улар ўн кун туришди. Бани Ҳанифа элчиларига ҳам зиёфат уюштирилди. Уларга ҳам кундузги ва кечки таомлар келтириб бериб турилди. Тужиб қабиласининг элчиларини ҳам иззат-икром қилдилар ва совғалар бердилар ҳамда Билолга уларни яхши меҳмон қилишни буюрдилар. Хавлон қабиласининг элчиларига ҳам зиёфат уюштиришга буюрдилар. Саъд Ҳузайм қабиласининг элчиларини турар-жой билан таъминладилар ва меҳмон қилдилар. Расулуллоҳ (С.А.В) Балий қабиласининг элчиларига бериш учун Рувайфиъ Балавийга бир кўтарим хурмо олиб келиб бердилар ва: «Мана бу хурмодан ҳам фойдалан. Чунки улар сенинг ҳовлингга тушдилар», дедилар. Зиёфат кофирларга ҳам берилаверади. Бунга далил Салъ дарасига тушган Ашжаъ элчиларига Расулуллоҳ (С.А.В) хурмо келтириб беришни буюрганликларидир. Расулуллоҳ (С.А.В) улар олдига чиқиб улар билан ярашдилар. Сўнгра улар Исломга кирди. Рувёнийнинг «Муснад»ида ва ибн Ҳишомнинг Ийсо Сақафий ривоят қилган ҳадисида келишича, Расулуллоҳ (С.А.В) масжидда чодир қуриб берган Сақиф қабиласининг элчиларига ҳам улар мусулмон бўлмай туриб таом берар эдилар. Улар Расулуллоҳ (С.А.В)нинг ҳузурларидан келган таомни то ундан Холид емагунга қадар емас эдилар. Кейин улар Исломга кирди. Улар Исломга кирганидан кейин Билол уларга ифторлик ва саҳарлик таомларини олиб келар эди.
Кофир элчини ҳам, муртад элчини ҳам ўлдириш жоиз эмас. Бунга далил Абу Довуд Байҳақий ва Ҳоким саҳиҳ деб Нуъайм ибн Масъуд Сақафийдан ривоят қилган ҳадисдир. Нуъайм айтади: Расулуллоҳ (С.А.В) Мусайламанинг мактубини ўқиганларидан кейин унинг элчиларига: «Сизлар (Мусайламанинг пайғамбарликни даъво қилиши тўғрисида) нима дейсизлар?» дедилар. Улар: «У нима деса, биз ҳам шуни айтамиз», дейишди. Шунда Расулуллоҳ (С.А.В): «Аллоҳга қасамки, агар элчилар ўлдирилмайди деган гап бўлмаганда, сизларни ўлдирардим», дедилар. Элчини ўлдиришнинг жоиз эмаслиги элчи беодоблик қилса, унга одоб бериб қўйишни ман қилмайди. Бухорий саҳиҳида қуйидаги ҳадисни келтиради: «…шунда Урва: «Эй Муҳаммад, менга айтчи, сен қавмингнинг ишини (яъни ширкни) таг-томири билан йўқ қилиб ташласанг, араблардан бирортаси сендан олдин ўз аҳлини вайрон қилганми? Агар бунинг акси бўлса (яъни сен мағлуб бўлсанг), Аллоҳга қасамки, улар (яъни асҳобларинг) сени ёлғиз ташлаб қочиб кетишдан ҳам тоймайдилар», деди. Абу Бакр Сиддиқ унга: «Лотнинг … ебсан. Биз-а? Биз уни ёлғиз ташлаб қочиб кетамизми?!» деди. Урва: «У ким?»  деб сўради. «Абу Бакр», дейишди. Абу Бакр: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен сенга қайтара олмаган яхшиликларинг бўлмаганда эди, сенга муносиб жавоб қайтарган бўлар эдим», деди. Урва Расулуллоҳ (С.А.В) билан гаплаша кетди. У қачон Расулуллоҳга (С.А.В) гапирса, ул зотнинг соқолларидан оларди. Муғийра ибн Шўъба эса Расулуллоҳ (С.А.В)нинг бош тарафларида қинидаги қиличи билан турар эди. Қачонки Урва қўлини Расулуллоҳ (С.А.В)нинг соқолларига чўзса, унинг қўлига қиличнинг сопи билан урарди ва: «Расулуллоҳ (С.А.В)нинг соқолларидан қўлингни торт», дер эди. Урва: «Бу ким?» деди. «Бу Муғийра ибн Шўъба», дейишди. Урва: «Эй хоин, мен сенинг хиёнатинг туфайли югуриб юрмаяпманми?» деди». Абу Бакр Урвага сўз билан одоб берди, Муғийра эса феъл билан. Расулуллоҳ (С.А.В) ҳар иккисини ҳам тақрир қилдилар (тасдиқладилар).