Тарихдан бир шингил
Исломий фатҳлар давридаги Сицилия

472 йил давомида Сицилияда Исломнинг мавжуд бўлиб ту-риши, Ислом тарихида гуллаб-яшнаган обод саҳифани гавда-лантиради. Бу сахифа қаҳра-монлик ва фидокорлик кўрса-тиш ҳамда даъватни ёйиш ва уни ҳимоя қилиш йўлида ўлимга тайёр бўлиш билан обод бўлган саҳифадир. Лекин у тарих Европанинг ичкари-сигача фатҳни давом эттириб боришнинг олдини тўсган муваффақиятсизликлардан ҳам холи бўлмаган. Ўша муваффа-қиятсизликлар исломий даъ-ватнинг Европа марказидан ортга қайтишдаги бош сабаб-лардан бўлган эди. Эҳтимол исломий футуҳотлар тарихи Сицилияни фатҳ қилишдаги-дан кўра қийин ва машаққат-лироқ фатҳни билмаса керак. Мусулмонлар унинг устидан

Сицилиядаги исломий фатҳ мобайнида афсонавий қаҳрамонлар кўзга кўриндики, уларнинг олдиларида ҳатто душманлар ҳурмат қилиб ва тан бериб таъзим қилишди. Европанинг ривоятлари мусулмонларнинг иродаси мустаҳкамлигини, гўзал етакчиликларини ва ҳодисаларнинг боришига шахсий ва кенг кўламда таъсир ўтказишларини мадҳ этди. Ўша қаҳрамонларнинг олдинги сафида Қайравон шаҳрининг қозиси 70 йил умр кўрган ва Сицилияни фатҳ қилиш учун биринчи ҳужумга етакчилик қилган улуғ олим Асад ибн ал-Фурот турар эди. Агар ушбу етакчининг иймони ва қўшинига кучли таъсири бўлмаганда, бундай фатҳ рўёбга чиқмаган бўлар эди. Италиялик тарихчи Аморий ушбу етакчининг зоҳидлиги ва иймонига лол қолиб у ҳақида: «У одам – бу оламнинг ортидаги нарсага талпинган ва илм ҳамда жиҳодни ўзи амалга ошириш учун яралган рисолага етиш йўлидаги восита қилиб олган кишидир» деб айтган. Яна мазкур қаҳрамонлардан бири Иброҳим II Ағлабийдир. Бу шахс подшоҳликни ўзининг ўғли Абдуллоҳга қолдириб Исломнинг шарафини кўзлаб зоҳид, мужоҳид бўлиб Сицилияга келган. У ўзининг жиддийлиги ва иймони билан ҳижрий 279 милодий 902 йили Термина қалъасига ҳужум қилгандан кейин ва Сицилиядан сўнгги византияликларни қувиб чиқарганидан кейин мусулмонларнинг Сицилия ороли устидан тўла ҳукмрон бўлишларини рўёбга чиқарди. Иброҳим Расулуллоҳ (С.А.В)нинг ҳадисининг тасдиқи учун Италиянинг шимолига қараб юриб Римга етиб, у ерни фатҳ қилишни ният қиларди. Бироқ касаллик унга ўз орзусини рўёбга чиқариш имконини бермади. У Козенца шаҳрининг деворлари яқинида вафот этди. Учинчи мужоҳид эса Сицилиянинг амири Абул Ағлаб Иброҳимнинг қўшинига етакчилик қилган Аббос ибн ал-Фазлдир. У Иброҳимдан кейин етакчиликни қўлга олди. Мусулмонлар ҳижрий 244 милодий 859 йилда Византия қўшинининг энг муҳим мудофаа қалъаси ҳисобланган Касрабонани фатҳ қилишларида ва Сарагоса шаҳри яқинида Византия флотини мағлубиятга учратишда унинг таҳсинга сазовор хизматлари бор. Европалик тарихчилар Аббос ибн ал-Фазлни Европа қўшинлари тўқ-нашган мусулмон етакчиларининг энг моҳир ва доно етакчиларидан бири деб баҳолаганлар.
Мусулмонлар Иброҳим IIнинг ғалабаларидан тортиб то курмонийлар (Скандинавия ярим оролидан келганлар) билан бўлган жанг-ларнинг бошларигача 150 йил давомида Сицилия оролида ҳеч қандай талашувчисиз хўжайинларга айландилар. Шу муддат орасида мусулмонлар билан европаликлар ўртасида жанглар, бостириб келишлар ва вақти-вақти билан ҳужум қилишлар бўлиб турди. Шундай бўлса-да, Сицилия ўша муддат давомида исломий ерга айланди. У юрт аҳолисининг кўпчилиги Исломни қабул қилдилар ва жиҳодга қўшилдилар ҳамда Мальтани фатҳ қилишда қатнашдилар. Улардан Сицилиянинг ўзида ва Андалусияда муҳим мансабларни эгаллаган кўнгилли кишилар етишиб чиқди. Улардан Жавҳар ас-Сақилийни айтиб ўтишнинг ўзи кифоя. У одам Фотимий давлатини мустаҳкамлаган. Тарихчилар Фотимийларга дўст бўлган Калбий оиласи оролга ҳукмронлик қилган 90 йилни Сицилиянинг олтин даври деб баҳолашган. Ўша давр мобайнида илм-фан ва саноат кенг ёйилган. Сицилиянинг ҳарбий кучи ва унинг ҳужум ва тажовузлардан ҳимоя қилиниши кучайган. Европа табобат, фалсафа, илм, меъморчилик фанлари, ипакдан кийим тўқиш, ноёб нарсалар ва нафосатни мусулмонларнинг Сицилияни фатҳ қилишлари орқали таниган.
Исломнинг Сицилияни фатҳ қилиши Ўрта ер денгизини тўла исломий бошқарув остидаги ерга айлантирди ва Сицилия исломий фатҳларга ва ҳужумларга ўша ердан қўшин жўнатиладиган пойтахтга айланди. Ўшандаги исломий фатҳлар ва ҳужумлар Италиянинг барча томонини Венециядан ёки Генуядан Рим ва Боригача ҳамда Адреатик денгизининг соҳиллари бўйлаб барча ерни қамраб олган эди.
Сицилияда Ислом салтанати мустаҳкам ўрнашиб давом этиб келди. Мусулмонларнинг сафларига талашиб-тортишиш ва бахтсизлик кириб келгунга қадар Ислом салтанати у ерга ва унинг атрофига ҳидоят ва нур таратиб келди. Кейинги тортишувлар сабабли мусулмонларнинг салтанати сусая бошлади. Шунда Рожер Нурмоний бу фурсатни ғанимат билиб 1136 йили оролга ҳужум қилди. Ибн ал-Асир шундай деб ёзади: «Сицилия мусулмонлари ал-Муъиз ибн Бадийга ёрдам талаб қилиб элчи юбордилар. Шунда у флотни ва катта кучни тайёрлаб Сицилия томон юборди. Бироқ улар Пантилерия ороли яқинида денгиз шамоли таъсирида ғарқ бўлиб кетдилар». Ибн ал-Асирнинг ривоятига кўра ал-Муъизнинг вафотидан кейин унинг ўғли Тамим ўзининг икки ўғли Айюб ва Алий етакчилигида Сицилияга ёрдам кучини жўнатди. Лекин улар чекиниб Сицилияни тақдир қўлига топшириб, ўз қўшинлари билан Африкага қайтдилар.
Нурмонийлар Сицилияга ҳужум қилишган бир пайтда Африка, Миср ва бошқа араб юртларига кенг кўламда исломий ҳижратлар бошланиб кетди. Нурмонийлар оролга ҳужум қилишган пайтда Сицилияда қолган араб, барбар ва Ислом динини қабул қилган сицилиялик мусулмонларнинг сони 100 минг билан 300 минг орасида эди. Уларнинг катта бир қисми Палермода ва Мессина соҳили ва текисликларида йиғилиб қолдилар.
Сицилия мусулмонларнинг қирғин қилинишига биринчи бор 1161 йили Рожер IIнинг вафотидан кейин гувоҳ бўлди. Ўша йили даҳшат-ли тозалаш ҳужумларида уларнинг кўпчилиги қатл қилинди, турар жойлари вайрон қилинди ва уларнинг мол-мулк ва савдо-сотиқ мато-лари талон-тарож қилинди. 1189-1190 йилларда Сицилияда ўз исмларини ўзгартириб масиҳий динини қабул қилган кишилар яшаб қолишган бўлсалар-да, Палермо ва Сицилиянинг кўпгина шаҳарларида исломий вужуд завол топди. Бундай шиддатли тажовуз қаршисида ўша ердаги қолган-қутган мусулмонлар ўз жонлари ва динларини мудофаа қилиш учун сакраб ўринларидан турдилар. Ибн Жубайр-нинг ривоятига қараганда, ушбу ҳаракатга бир қанча етакчилар бошчилик қилишган. Улар орасидан Муҳаммад ибн Аббод кўзга кўринган. Уни Европа тарихи «ҳақиқий посбон» номи билан таниган. У 1210-1230 йиллар орасида инқилоб ясаган ва шиддатли жангларда Фридрихнинг ҳарбий кучларини саросимага солган. Лекин Фридрих ибн Аббодни қамал қилишга муваффақ бўлган ва уни қисиб борган. Шунда у Сицилияни ўзининг фарзандлари билан тарк этиб, Африка-га тинч-омон етиб олишга имкон беришлари шарти билан таслим бўлди. Фридрих ҳам бунга рози бўлди. Бироқ у ибн Аббодга хиёнат қилди ва Палермога олиб бориб икки ўғли билан бирга қатл қилди. Ундан кейин жангни унинг қизи давом эттирди (тарих китобларида у қизнинг исми келтирилмаган). Шунингдек ал-Ҳумайрий ҳам ибн Аббоднинг қиссасини ва жанг қилганини, кейин йўқ қилиб юборилганини айтиб ўтиб шундай деган: «Фридрих Муҳаммад ибн Аббодга агар у таслим бўлса, фарзандлари билан тарк этишга имкон беражагини ваъда қилган. Лекин унинг қизи таслим бўлишга рози бўлмаган ва отасига ҳам таслим бўлмасликни маслаҳат берган. Отаси унинг маслаҳатини қабул қилмагач, ўзи қалъада қолишни ва отасининг иши нима билан якунланишини билишни афзал кўрган. Отасининг қай аҳволга тушганини билгач курашни давом эттирган ва жангда ўлишни ихтиёр қилган. Кейин у ўз одамлари билан қалъадан чиқиб ҳижрий 619 милодий 1222-1223 йилда қамални парчалаш учун Фридрихнинг қўшинига бостириб борган ва отасининг ўчини олмоқчи бўлган. Бир куни у ўзининг таслим бўлмоқчи эканлигини, лекин одамларининг қаршилик қилиб қолишларидан қўрқаётганини маълум қилиб, Фридрихдан 300та яхши чавандоз юборишни талаб қилди ва уларга ўзи қалъа эшикларини очиб беришини ҳамда уларнинг қалъани босиб олишларига имкон яратиб беришини ваъда қилди. Фридрих бу фикрдан хурсанд бўлиб, унга отлиқ чавандозларни юборди ва тонгда ўзи қалъа томон йўл олди. У ўз чавандозларининг бошлари Антибло қалъасининг деворлари устида осилиб турга-нини кўриб ҳайратда қолди. Шунда у ҳийла ва қизиқтириш билан қизни алдамоқчи бўлиб, агар у таслим бўлса, унинг ҳаётини сақлаб қолишини ва унга уйланишни ваъда қилди. Лекин у қиз шунчалик узоқ қамалда турган бўлса ҳам, ўз одамлари билан бирга қалъада озиқ-овқат тугагунга қадар қаршилик кўрсатишда давом этди. Қизнинг ҳамда унинг одамларининг аҳволи оғирлашди. Лекин у таслим бўлмади, балки ўзи билан қолган мусулмонлар билан биргаликда душманга қарши олиб борган жангда ҳалок бўлди. Шундан кейин Фридрих қалъага бостириб кирди ва у ерда қолган одамларни қўлга олди ҳамда бир муслима қизнинг кўрсатган қаҳрамонлиги билан Италиянинг жанубида мусулмонларнинг ҳаётида қолган охирги бўлагини тугатди. Ўша муслима қиз бир-бирини ёрдамсиз қўйиш, хиёнат ва худбинлик ҳамда Андалусиядан кейин Европадаги иккинчи исломий султонни йўқ қилган қатор калтабинликлар орасида шижо-ат, ибо (таслим бўлмаслик) ва фидоийликнинг энг гўзал мисолини қолдириб кетди. Бироқ Антиблодаги қаҳрамонларнинг шаҳид бўлиш-ларидан кейин кураш тўхтаб қолмади, балки қаршилик кўрсатиш Жаржонетда давом этди. Бу ҳол Фридрихни мусулмонларни Сицилия ташқарисига чиқариб юборишга ундади. У XIII асрнинг ярмигача давом этган вақт мобайнида мусулмонлар учун Лучирани ихтиёр қилди. XIII асрнинг сўнгида 1300 йили италияликлар Лучирага ҳужум қилишди. Ушбу салбчилик урушида барча қатнашди. Улар мусулмонларнинг эркагу-аёл, ёшу-кекса, барчасини қатл қилдилар, мол-мулкларини талон-тарож қилдилар, уй-жойларини вайрон қилдилар, ерларини тақсимлаб олдилар. Шу билан у ерда қолган-қутган мусулмонлар тугатилди ва 472 йил давом этганидан кейин Италиядан мусулмонларнинг вужуди батамом йўқ қилинди.
Увайд ал-Ашрафий