Мусулмоннинг ҳаётдаги ғояси

Иймондан кейинги ҳақиқат-ларнинг энг муҳимларидан бири – инсон ўзининг ярали-шидан кўзланган ғояни идрок қилишидир. Яъни инсон ўзи амалга ошириши учун саъй-ҳаракат қилиши вожиб бўлган ғояни идрок қилишидир. Оллоҳ Таоло айтади:
وما خلقت الجن والإنس إلا ليعبدون ,65-
- «Мен жин ва инсни фақат Ўзимга ибодат қилишлари учунгина яратдим». [51:56]
Оллоҳга ибодат қилиш Унга иймон келтириш ва итоат қилишдир. Оллоҳга итоат қилиш эса, Унинг барча аҳкомларини лозим тутишдир. Оллоҳнинг аҳкомлари ибодат, ахлоқ ва муомала амаллари-гагина чекланиб қолмайди. Балки у Оллоҳнинг барча буйруқ ва қайтариқларини ўз ичига олади. Шунингдек Оллоҳдан ўзга ҳақ маъбуд йўқ эканлигини ва Ундан бошқа ҳеч кимнинг буюриш ва қайтаришга ҳаққи йўқлигини ҳам ўз ичига олади. Имом Аҳмад ва Термизий Адий ибн Ҳотамдан қуйидаги ҳадисни ривоят қиладилар: Адий ибн Ҳотам Расулуллоҳ (С.А.В)нинг олдига кирган пайтда Расулуллоҳ (С.А.В):

اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أرباباً من دون الله والمسيح ابن مريم وما أمروا إلا ليعبدوا إلهاً واحداً لا إله إلا هو سبحانه عما يشركون ,13-

- «Улар Оллоҳни қўйиб ўзларининг донишмандларини ва роҳибларини ҳамда Масиҳ бинни Марямни Парвардигор деб билдилар. Ҳолбуки, улар фақат ягона Оллоҳга бандалик қилишга буюрилган эдилар. Ҳеч қандай илоҳ йўқ, фақат Унинг Ўзи бордир. У Зот уларнинг ширкларидан покдир». [9:31]
оятини тиловат қилаётган эдилар. Адий: Улар ўзлари-нинг донишманд ва роҳибла-рига ибодат қилишмаган, деди. Шунда Расулуллоҳ (С.А.В): «Улар инсонларга ҳалол нарсани ҳаром қилиб, ҳаромни эса ҳа-лол қилиб беришарди. Инсон-лар уларга эргашардилар. Мана шу инсонларнинг уларга ибодат қилишларидир» дебжавоб бердилар.

 

Шунга кўра бирор кимсага ҳалол ва ҳаром қилиш ёки қонун чиқариш ва итоат қилиш ҳуқуқини бериш – ўша кимсага ибодат қилишдир. Оллоҳ Таоло айтади:
ما تعبدون من دونه إلا أسماء سميتموها أنتم وآباؤكم ما أنزل الله بها من سلطان إن الحكم إلا لله أمر ألا تعبدوا إلا إياه ذلك الدين القيم ولكن أكثر الناس لا يعلمون ,04-
- «Сизлар эса, У Зотни қўйиб, ўзларингиз ва ота-боболарингиз атаб олган номлар – бутларгагина ибодат қиласизлар. Ахир Оллоҳ уларга (ибодат қилиш ҳақида) бирон ҳужжат туширмаган-ку? Ҳукм-ҳокимлик фақат Оллоҳникидир. У Зот сизларни фақат Ўзигагина ибодат қилишга буюргандир. Энг тўғри дин мана шудир. Лекин одамларнинг кўплари буни билмайдилар».    [12:40]
Аммо энди ҳокимга ёки амирга ёки ота-онага ёки эрга итоат қилиш ҳаққига келсак, Оллоҳ уларга ўша ҳуқуқни берганлиги учун итоат қилинади. Оллоҳга ибодат қилиш – инсонларни Оллоҳ Субҳанаҳуга қул қилдиришда, яъни уларни Унинг шариатига бўйсундиришда ва Оллоҳнинг ҳокимиятидан ўзга ҳокимият бўлишига ёки Ислом шариатидан ўзга ҳокимият бўлишига қарши курашишда ҳамда Оллоҳ ҳукм қилиб қўйган нарсага қарши чиққанларга қарши уруш қилишда Унга итоат қилишни ҳам ўз ичига олади.
Шунинг учун биз Расулуллоҳ (С.А.В)нинг Мадинада Ислом давлатини барпо қилиб, унинг устунларини мустаҳкамлагандан кейин подшоҳларни Исломга чақириб, уларга элчи юборганликларини кўрамиз. Бу – Оллоҳдан бошқа маъбуд бўлмаслиги ва ҳокимият Ундан бошқага бўлмаслиги учун олиб бориладиган даъватдир. Мана шу ғоя мусулмон одамнинг яшашидан кўзланган фикратдир. Бу фикратни улуғ саҳоба Рибъий ибн Омир форс қўшинининг қўмондони Рустам унинг даъватидан таажжубланган вақтда билимдонлик билан ифодалаб берган. Ўшанда Рустам Рибийъ ибн Омирдан: Сизлар нега келдингизлар? – деб сўраган эди. Шунда Рабиъ ибн Омир: «Оллоҳ бизни бандаларни бир-бирларига ибодат қилишдан уларнинг Раббисига ибодат қилишга, динларнинг жабридан Ислом адолатига ва дунё торлигидан дунё ва охират кенглигига олиб чиқишимиз учун юборди» деб жавоб берган эди.
Ушбу фикрат Қуръон, суннат ва Расулуллоҳ (С.А.В)нинг феъл-атворларидаги беҳисоб нусусларда очиқ намоён бўлади. Биз бу ўринда уларнинг баъзисини айтиб ўтиш билан кифояланамиз:
Оллоҳ Таоло айтади:
قل يا أيها الناس إني رسول الله إليكم جميعا ,851-
- «(Эй Муҳаммад алайҳиссалом), айтинг: "Эй инсонлар, албатта мен сизларнинг барчангизга юборилган Оллоҳнинг элчисиман"».    [7:158]
وما أرسلناك إلا كافة للناس بشيرا ونذيراً ,82-
- «(Эй Муҳаммад алайҳиссалом) Биз сизни шак-шубҳасиз, барча одамларга – (мўминларга жаннат ҳақида) хушхабар элтгувчи, (кофирларни эса дўзах азобидан огоҳлантиргувчи бўлган ҳолингизда, Пайғамбар қилиб юбордик». [34:28]
هو الذي أرسل رسوله بالهدى ودين الحق ليظهره على الدين كله ولو كره المشركون ,33-
- «У (Оллоҳ) – гарчи мушриклар истамасаларда – Ўз Пайғамбарини ҳақ дин билан барча динларга ғолиб қилиш учун юборган Зотдир». [9:33],[61:9]
Шундай қилиб кофирлар Оллоҳнинг:
لا إكراه في الدين ,652-
- «Динга зўрлаб (киритиш) йўқдир».    [2:256]
сўзига биноан Ислом динига киришларига мажбур қилинмайдилар. Бу ерда кўзланган ғоя – Оллоҳ буюрган қонун ва шариатдан бошқа бирор нарсага итоат қилинмаслиги ва ҳукм чиқаришга ҳақли зот фақат Оллоҳнинг Ўзи бўлишидир. Энди баъзи кофирларни ўз эътиқод ва ибодатларини адо этишлари учун ўз ҳолларига ташлаб қўйиш масаласига келсак, уларни Оллоҳ бу ишларда ўз ҳолларига ташлаб қўйишимизни буюргани учун ташлаб қўйиладилар.
Оллоҳ Таоло инсонларни яратишидан кўзлаган ушбу ғояни Ўзининг ушбу сўзида ифодалаган:
وكذلك جعلناكم أمة وسطاً لتكونوا شهداء على الناس ويكون الرسول عليكم شهيداً ,341-
- «Шунингдек (яъни, тўғри йўлга ҳидоят қилганимиз каби), сизларни бошқа одамлар устида гувоҳ бўлишингиз ва Пайғамбар сизларнинг устингизда гувоҳ бўлиши учун ўрта (адолатли) бир миллат қилдик».    [2:143]
Бу – Ислом Умматига қилинган хитоб ва Умматга Муҳаммад (С.А.В)дан кейин бошқа инсонларга рисолатни олиб чиқишни таклиф қилишдир. Бу таклифни Расулуллоҳ (С.А.В) рисолатни етказиб, омонатни адо этиб ва Оллоҳ йўлида ҳақиқий жиҳод қилиб бўлганларидан кейин Умматнинг бўйнига юклаганлар. У зот видолашув ҳажида Умматга хитоб қилиб шундай деганлар: «Мен сизларга уни маҳкам ушласангизлар асло адашмайдиган нарсани – Оллоҳнинг Китобини қолдириб кетяпман. (Қиёматда Оллоҳ) сизлардан мен ҳақимда сўрайди. Сизлар (ўшанда) нима дейсизлар?” (Саҳобалар) айтишди: Сиз (рисолатни) етказдингиз, омонатни адо этдингиз ва (Умматга) холислик қилдингиз. Сўнг (Расулуллоҳ (С.А.В))  кўрсаткич бармоқларини осмонга кўтариб инсонлар томонга туширдилар: Парвардигоро, гувоҳ бўл, Парвардигоро, гувоҳ бўл, Парвардигоро, гувоҳ бўл…» (Абу Довуд ривояти). Шундай қилиб Расулуллоҳ (С.А.В) рисолатни етказиш ва омонатни юклаш орқали бизнинг устимиздан гувоҳ бўлдилар ва Оллоҳни бизнинг устимиздан гувоҳ қилдилар. Демак биз ҳам Расулуллоҳ (С.А.В) қилганидек айни ўша тариқат билан инсонлар устида гувоҳ бўлишимиз лозим. Оллоҳ Таоло Одам алайҳиссаломни яратмасдан туриб, инсонни яратилишидан кўзланган ғоя мана шу эканини баён қилган. Оллоҳ Таоло айтади:
وإذ قال ربك للملائكة إني جاعل في الأرض خليفة قالوا أتجعل فيها من يفسد فيها ويسفك الدماء ونحن نسبح بحمدك ونقدس لك قال إني أعلم ما لا تعلمون ,03-
- «(Эй Муҳаммад алайҳиссалом), эсланг, Парвардигорингиз фаришталарга: Мен ерда Одамни халифа қилмоқчиман, деганида улар айтдилар: У ерда бузғунчилик қиладиган, қонлар тўкадиган кимсани (халифа) қиласанми? Ҳолбуки, биз ҳамду-сано айтиш билан Сени улуғлаймиз ва Сени(нг номингни мудом) пок тутамиз. Оллоҳ айтди: Мен сизлар билмаган нарсаларни биламан».   [2:30]
Фаришталар Оллоҳнинг ҳеч бир ишда осийлик қилмайдиган бандаларидир.
عليها ملائكة غلاظ شداد لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون ,6-
- «У (дўзах)нинг устида қаттиқдил ва қаттиққўл, Оллоҳ ўзларига буюрган нарсага итоатсизлик қилмайдиган, (фақат) ўзларига буюрилган нарсани қиладиган фаришталар турур».      [66:6]
Оллоҳ Таоло إني جاعل في الأرض خليفة деган пайтда фаришталар Оллоҳнинг осийлик қиладиган кимсаларни яратмоқчи эканини Оллоҳнинг “халифа” деган сўзидан англадилар. Чунки бу ерда келтирилаётган “халифа” лафзи Оллоҳ Ўзидан ўринбосар қиладиган киши маъносидадир. Яъни Оллоҳ уни тўғри йўлга солиш ва ғамхўрлик қилиш ишларида Ўзидан вакил қилиб тайинлаган киши маъносидадир. Одатда ўринбосар одам уни ўринбосар қилиб тайинлаган одам бажарадиган ишларни унинг ўрнига бажарадиган шахс бўлади. Энди агар бирор кимсанинг тўғри йўлга солиш ва ғамхўрлик қилиш ишларини амалга оширишига эҳтиёж бўлар экан, демак бу ерда тўғри йўлга солишга ва ғамхўрлик кўрсатилишига муҳтож бўладиган кишиларнинг бўлишини англатади. У ерда Оллоҳнинг амрига қарши чиқиш ишлари содир бўлишини англатади. Бу эса ўз навбатида бахтсизлик, танг ҳаёт ва безовталикка олиб келади. Шунинг учун фаришталар:
قالوا أتجعل فيها من يفسد فيها ويسفك الدماء ,03-
- «У ерда бузғунчилик қиладиган, қонлар тўкадиган кимсани (халифа) қиласанми?» [2:30]
деб айтдилар. Бошқача таъбир билан айтадиган бўлсак, агар борлиқда осийлик қиладиган бирор кимса ёки нарса бўлмаса, барча нарса Оллоҳнинг амри билан ўз йўлида давом этаверади. Оллоҳ тўғри йўлга солиш ва ғамхўрлик қилиш ишларини бажарадиган кишини яратишни истабдими, демак бу, залолатни ихтиёр қиладиган ва Оллоҳга осийлик қиладиганлар ҳам бўлишини англатади.
Шунинг учун Оллоҳ Таоло Одам алайҳис-саломни яратмай туриб баён қилган ғоя ва ҳаётдан кўзланган ғоя инсоннинг Оллоҳга қуллик қилиши ва бу қулликдан чалғиб кетган ёки бош тортган бошқа инсонларни Оллоҳга қул бўлишга мажбур қилишдир.
Шунга кўра ҳаёт куфр билан иймон орасидаги фикрий, ақидавий ва сиёсий курашдан иборат. Шунга кўра ҳаёт Оллоҳнинг калимасини олий қилиш, диннинг барчаси Оллоҳ учун бўлиши ва ҳукм чиқариш иши фақат Оллоҳга хос бўлиши учун ақидавий курашдан иборат. Буларнинг натижаси ўлароқ бу ишларда Оллоҳнинг шериги бўлмайди, Ундан ўзга ҳеч кимсага қуллик қилинмайди, Оллоҳнинг шариатигагина бош эгилади. Шу маънода ҳаёт сиёсий курашдан иборат. Чунки ер юзида Ислом шариатидан бошқа ҳеч қандай қонун билан инсонлар ишларини бошқарилмаслиги фарздир.
Исломий ғояни рўёбга чиқаришнинг тариқати:
Ислом ўзининг рисолати барча инсонларга юборилган рисолат эканини баён қилган ва унинг шариатидан бошқа қонунларга ҳукм сўраб боришдан қайтарган пайтда ишни хоҳлаган одам итоат қилиши учун баён қилиб беришнинг ўзи билангина кифояланиб қолмади. Шунингдек бу ишни ушбу ғояни рўёбга чиқаришни хоҳлаган одам ўзи ўйлаб топган услубни танлайдиган кечиримли иш қилиб қўймади. Балки Расулуллоҳ (С.А.В) юрган тариқатни ушбу фикратни татбиқ қилинадиган ўринга қўйиш учун эргашишлик вожиб бўлган дастур қилди. Биз ўша тариқатга эргашишга буюрилганмиз. Оллоҳ Таоло айтади:
وما آتاكم الرسول فخذوه وما نهاكم عنه فانتهوا ,7-
- «Пайғамбар ўзи сизларга ато этган нарсани олинглар, у зот сизларни қайтарган нарсадан қайтинглар».      [59:7]
Ислом аҳкомлари инсон воқеъси, алоқалари ва муаммоларининг муолажаларини баён қилиб беришнинг ўзигагина чекланиб қолмади. Балки бу аҳкомлар уларни амалий тарзда татбиқ қилинишини кафолатлайдиган аҳкомларни ҳам ўз ичига олди. Масалан, Ислом ўғирликдан, ноҳақ одам ўлдиришдан, зинодан қайтарди ва иймон келтиришга, ибодатларни адо қилишга ва яна бошқа амалларга буюрди. Бироқ хоҳлаган одам бажарадиган ва хоҳлаган одам уларни поймол қиладиган буйруқ ва қайтариқларнинг ўзи билангина кифояланиб қолмади. Лекин инсонларни бу аҳкомларга бўйсунишга мажбур қиладиган аҳкомларни ҳам ўз ичига олди. Масалан, ўғрининг қўлини кесишга, зинокорни дарралаш ёки тошбўрон қилишга ва ноҳақ одам ўлдирганни ва муртадни ўлдиришга буюрди. Оллоҳ Таоло айтади:
والسارق والسارقة فاقطعوا أيديهما ,83-
- «Ўғри эркакни ҳам, ўғри аёлни ҳам қўлларини кесинглар». [5:38]
الزانية والزاني فاجلدوا كل واحد منهما مائة جلدة ,2-
- «Зинокор аёл ва зинокор эркак – улардан ҳар бирини юз даррадан уринглар».   [24:2]
Расулуллоҳ (С.А.В) шундай дедилар: “Уч ҳолатдан бошқа ҳолатда Оллоҳдан бошқа илоҳ йўқ деб ва мени Оллоҳнинг расули деб гувоҳлик берган мусулмон одамнинг қони ҳалол бўлмайди. Ушбу уч ҳолат: турмуш қилган одам зино қилса, бир одам ноҳақ одам ўлдирса ва учинчиси (Ислом) жамоатидан ажраб ўз динини тарк қилса” (муттафақун алайҳ). Бундай аҳкомлар жамиятда исломий муолажаларнинг татбиқ қилинишини кафолатлайди. Кимки Ислом аҳкомларини бажаришда заифлик қилса, иймон омили (қуввати) уни бу аҳкомларни бажаришга ундайди ёки бўлмаса бу аҳкомларни бажаришга уни султоннинг жазо чоралари мажбур қилади.
Булар – инсонларни шариат (уларнинг устидан) хўжайин бўлишига ва ҳукм чиқариш Оллоҳники бўлишига бўйсундирувчи аҳкомлардир. Булар Исломни хоҳлаган одам ўз қизиқиш ва майлига кўра бажариб ёки бажармай қўяверадиган қуруқ буйруқ ва қайтариқлардан иборат нарса эмас, балки унинг амалий татбиқ қилинишини кафолатлайдиган аҳкомлардир. Булар тариқат деб номланади.
Жамият қотиб қолган ва даъватдан юз ўгирган вақтда Расулуллоҳ (С.А.В) бошқа қабила ва жамиятларни даъват қилишга ўтдилар. Уларга даъватни ва Исломни татбиқ қилишни кўндаланг қилдилар. Бу ҳаракатни то ўша ишни Мадинаи Мунавварада амалга ошириб у ерда исломий давлатни тиклагунларигача тўхтатмадилар. Кейин императорлар ва подшоҳларни Исломга чақириб, уларга элчилар ва мактублар юбора бошладилар.
Шунга кўра, исломий фикрат ёки ғояни рўёбга чиқариш тариқатини амалга ошириш зарурдир. Бу била Оллоҳнинг калимаси олий бўлади, даъватни оламга олиб чиқилади, инсонлар устидан гувоҳ бўлинади. Расулуллоҳ (С.А.В) дедилар: “Кимки итоатдан бош тортса, қиёмат куни Оллоҳга ҳеч қандай ҳужжатсиз йўлиқади. Кимки бўйнида байъатсиз ўлса, жоҳилият ўлимида ўлибди”
Исломий фикратни ёки Исломни татбиқ қилиш ва унинг даъватини оламга олиб чиқишдан иборат ғояга етишлик тариқати бугунги кунда у амалда мавжуд эмас. Демак ушбу тариқат исломий Умматнинг ғоясига айланади ва уни татбиқ қилинадиган ўринга қўйиш учун ҳаракат қилиш ҳамда бу ғояни амалга оширилган воқеъга айлантириш учун шаръий тариқатга эргашиш вожиб бўлади. Бу тариқат Расулуллоҳ (С.А.В) инсонларни иймонга ва Оллоҳнинг динига бўйсунишга чақирган пайтда босиб ўтган тариқатдир. У зотнинг даъватларига инсонлар лаббай деб жавоб бермадилар ва у зотга қарши ҳукуматлар ва ҳукмрон кучлар уруш қилдилар. Расулуллоҳ (С.А.В) ўз ғояларига етгунича, ва Оллоҳнинг динини азиз қилгунича қандай ишларни бажардилар?
Расулуллоҳ (С.А.В)нинг исломий давлатни барпо қилиш учун олиб борган ишлари – сарой уламоларининг баъзилари тасаввур қилишни хуш кўришганидек – фақат шаръий далилларни баён қилиб қўйишдан иборат бўлмаган. Балки Расулуллоҳ (С.А.В)нинг ишлари – Қуръони Карим нусуслари ва Расулуллоҳ (С.А.В)нинг сўзлари ва феълларида эгаллаган ҳолатлари далолат қилган манҳаждан иборат бўлган. Бу манҳаж - ушбу ғояга етиш учун олиб бориладиган ҳаракатнинг қандай бўлишининг баёнидир. Биз уни қисқача баён қилиб ўтамиз:

ولا تقربوا الزنا إنه كان فاحشة وساء سبيلاً ,23-
- «Зинога яқинлаша кўрманглар! Чунки бу бузуқликдир – энг ёмон йўлдир».    [17:32]
إنكم وما تعبدون من دون الله حصب جهنم أنتم لها واردون ,89-
- «(Эй мушриклар), сизлар ҳам, Оллоҳни қўйиб сиғинаётган бутларингиз ҳам жаҳаннам ўтинларидир. Сизлар у (жаҳаннамга) тушгувчидирсизлар».    [21:98]
وضرب لنا مثلاً ونسي خلقه قال من يحي العظام وهي رميم ,87- قل يحييها الذي أنشأها أول مرة وهو بكل خلق عليم ,97-
- «У бизга “Чириб битган суякларни ким ҳам тирилтира олур?”, деб мисол келтирди-ю, (аммо) ўзининг (бир томчи сувдан) яралганини унутиб қўйди! (Эй Муҳаммад алайҳиссалом), айтинг: “У (чириган суяк)ларни дастлаб (бир томчи сувдан) пайдо қилган зотнинг ўзи қайта тирилтирур. У (ўзи яратган) барча халқни билгувчидир».    [36:78-79]
أفرأيتم اللات والعزى ,91- ومناة الثالثة الأخرى ,02- ألكم الذكر وله الأنثى ,12- تلك إذا قسمة ضيزى ,22- إن هي إلا أسماء سميتموها أنتم وآباؤكم ما أنزل الله بها من سلطان إن يتبعون إلا الظن وما تهوى الأنفس ولقد جاءهم من ربهم الهدى ,32-
- «(Эй мушриклар, ўзларингизча сиғинаётган санамларингиз) – “Лот”, “Уззо” ва яна учинчилари бўлмиш тубан “Манот” ҳақида ҳеч ўйлаб кўрдингларми?! (Сизлар ўша бут-санамларни ва фаришталарни “Оллоҳнинг қизлари” дейсизлар, демак) эркак (жинси) сизларники-ю, аёл (жинси) У Зотникими?! У ҳолда бу адолатсиз тақсим-ку?! У (ном)лар фақат сизлар ўзларингиз ва ота-боболарингиз қўйиб олган номлардир. Оллоҳ улар(га ибодат қилиш) ҳақида бирон ҳужжат туширган эмас. У (мушрик)ларга (Пайғамбар алайҳиссалом воситасида) Парвардигор томонидан ҳидоят (Қуръон) келиб турган ҳолда улар фақат гумонга ва ҳавои-нафсларига эргашадилар-а!».    [53:19-23]
ذرني ومن خلقت وحيدًا ,11- وجعلت له مالاً ممدودًا ,21- وبنين شهودًا ,31- ومهدت له تمهيدًا ,41- ثم يطمع أن أزيد ,51- كلا إنه كان لآياتنا عنيدًا ,61- سأرهقه صعودًا ,71- إنه فكر وقدر ,81- فقتل كيف قدر ,91- ثم قتل كيف قدر ,02- ثم نظر ,12- ثم عبس وبسر ,22- ثم أدبر واستكبر ,32- فقال إن هذا إلا سحر يؤثر ,42- إن هذا إلا قول البشر ,52- سأصليه سقر ,62-
- «(Эй Муҳаммад алайҳиссалом), Мен сўққобош ҳолида яратган кимсани ўзимга қўйиб беринг! (Сўнгра) Мен унга кенг-мўл мол-давлат ва (доимо ёнида) ҳозиру нозир ўғилларни (ато) қилдим. Яна унга (ҳаётнинг барча неъматларини) қулай-осон қилиб қўйдим. Сўнгра у яна зиёда қилишимни тамаъ қилур. Йўқ, (унинг тамаъси беҳудадир)! Чунки у бизнинг оятларимизга қаршилик қилгувчидир. Яқинда Мен уни бир ҳарсанг тошга (яъни ўтиб бўлмас тўсиққа) дучор қилажакман! Чунки у (Қуръонни эшитгач, бу илоҳий китобга қандай туҳмат қилиш тўғрисида) ўйлади, режа тузди. Ҳалок қилингур, қандай режа тузди-я?! Яна ҳалок қилингур, қандай режа тузди-я?! Сўнгра у (ўйлаган режаларига) қаради. Сўнгра (Қуръондан бирон айб топа олмагач, пешонасини) тириштирди ва (афтини) буриштирди. Сўнгра (Ҳақдан) юз ўгирди ва кибр-ҳаво қилди. Бас, у: “Бу (Қуръон Оллоҳнинг сўзи эмас, балки) фақат (аввалгилардан) нақл қилинаётган бир сеҳрдир. Бу фақат башарнинг сўзидир”, деди. Яқинда Мен уни Сақарга (жаҳаннамга) киритажакман!». [74:11-26]
وإذا الموؤودة سئلت ,8- بأي ذنب قتلت ,9-
- «Тириклай кўмилган (ҳар бир) қиздан қандай гуноҳ сабабли ўлдирилгани сўралганида».   [81:8-9]
ويل للمطففين ,1- الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون ,2- وإذا كالوهم أو وزنوهم يخسرون ,3- ألا يظن أولئك أنهم مبعوثون ,4-
- «(Ўлчов ва тарозидан) уриб қолгувчи кимсаларга ҳалокат бўлгай! Улар одамлардан (бирон нарсани) ўлчаб олган вақтларида тўла қилиб оладиган, уларга ўлчаб ёки тортиб берган вақтларида эса кам қилиб берадиган кимсалардир. Улар ўзларининг улуғ бир Кунда – барча одамлар бутун оламлар Парвардигори ҳузурида тик туриб (ҳисоб-китоб берадиган Қиёмат) Кунида қайта тирилгувчи эканликларини ўйламайдиларми?!». [83:1-4]
تبت يدا أبي لهب وتب ,1- ما أغنى عنه ماله وما كسب ,2-
- «Абу Лаҳабнинг қўллари қуригай - ҳалок бўлгай! (Аниқки) у қуриди – ҳалок бўлди! Мол-мулки ва касб қилиб топган нарсалари унга асқотгани йўқ!». [111:1-2]
Бу ва булардан бошқа кўпгина нусуслар ҳақ ва унинг даъвати ҳамда ботил ва унинг даъвати билан бўладиган алоқа табиатидаги йўналишни ва собит тариқатни шакллантиради.

قل يا أيها الكافرون ,1- لا أعبد ما تعبدون ,2- ولا أنتم عابدون ما أعبد ,3- ولا أنا عابد ما عبدتم ,4- ولا أنتم عابدون ما أعبد ,5- لكم دينكم ولي دين ,6-
- «(Эй Муҳаммад алайҳиссалом), айтинг: “Эй кофирлар! Мен сизлар ибодат қилаётган нарсаларга ибодат қилмасман. Ва сизлар ҳам мен ибодат қиладиган (Оллоҳ)га ибодат қилгувчи эмасдирсизлар. Мен сизлар ибодат қилган нарсага ибодат қилгувчи эмасман. Ва сизлар ҳам мен ибодат қиладиган (Оллоҳ)га ибодат қилгувчи эмасдирсизлар. Сизларнинг динингиз ўзларингиз учун, менинг Диним ўзим учундир!”». [99:1-6]
Расулуллоҳ (С.А.В) айтадилар: “Оллоҳга қасамки, кофирлар мен бу ишни тарк қилишим эвазига қўёшни ўнг қўлимга ва ойни чап қўлимга олиб беришган тақдирда ҳам бу ишни тарк қилмайман. Ё Оллоҳ мени ғолиб қилади ёки шу йўлда ҳалок бўламан. Аммо тарк қилмайдан” (ибн Ҳишомнинг «Сийрат» китоби). Яна Расулуллоҳ (С.А.В) ўзларининг машҳур сўзларини айтадилар: «Қурайш нима деб ўйлаяпти. Оллоҳга қасамки, мен уларга қарши Оллоҳ мен билан юборган дин устида то мени Оллоҳ ғолиб қилгунича ёки мана бу бўйин ёлғиз қолгунича (яъни мана бу бўйин узилгунча) жиҳод қиламан» (Аҳмад ва Абу Довуд ривояти, ибн Касир ҳам ал-Бидоя ван-ниҳоя китобида зикр қилган). Расулуллоҳ (С.А.В) ўз даъватини баён қилишда, куфр ва унинг фикрларини ақлсизликка чиқаришда, кофирларга азоб бўлажагини ваъда қилишда ва уларнинг ақидаларини қоралашда давом этдилар.

Исломни татбиқ қилиш ва давлат устунларини мустаҳкамлашни шу тариқа олиб борганлар ва Оллоҳнинг калимасини олий қилиш ва инсонларга даъватни олиб чиқиш учун жиҳод ишларини бошлаганлар